Pomiar innowacyjności w gospodarce opartej na wiedzy

Autor: Jan Fazlagić, © 2002-2009

Podniesienie innowacyjności gospodarek jest obecnie uznawane jako główny sposób na podtrzymanie tempa wzrostu gospodarczego. W gospodarce opartej na wiedzy (GOW) dostęp do surowców naturalnych nie gwarantuje sukcesu gospodarczego, czego przykładem są kraje arabskie, dysponujące największymi zasobami ropy naftowej na świecie (sama Arabia Saudyjska zapewnia około 25% światowych dostaw tego surowca). Jednak kraje te od kilku dziesięcioleci nie są wstanie wyjść z kręgu ubóstwa. Ich łączny dochód narodowy brutto jest porównywalny z dochodem narodowym Hiszpanii! Także w przypadku Polski na mamy co liczyć na to, że tania siłą robocza i dogodne, tranzytowe położenie geograficzne zagwarantuje stabilny wzrost gospodarczy przez następne dziesięciolecia.

W czasie posiedzenia w Lizbonie, komisja Europejska ustanowiła cel strategiczny jakim było wzmocnienie spójności krajów członkowskich oraz stworzenie w Europie  najbardziej konkurencyjnej i dynamicznej gospodarki opartej na wiedzy w ciągu następnej dekady.

Komisja Europejska stworzyła specjalną metodę badawczą: kartę wyników (Innovation Scorecard), która polega na statystycznej analizie 17 wskaźników w czterech obszarach: zasoby ludzkie; tworzenie wiedzy; przekazywanie i stosowanie nowej wiedzy; innowacje finansowe, wyniki i rynek.

Zadaniem karty jest ocena osiągnięć, trendów, słabych i mocnych stron poszczególnych gospodarek. Jak się okazuje w wielu obszarach kraje Unii Europejskiej są światowymi liderami wyprzedzając Stany Zjednoczone i Japonię. Wielka Brytania, Irlandia i Francja są np. światowymi liderami jeżeli chodzi o podaż absolwentów kierunków politechnicznych; Finlandia, Holandia i Szwecja przewodzą w zakresie wydatków budżetowych na B+R (jako procent PKB). Z kolei w Europie jest wiele do zrobienia w zakresie podniesienia poziomu wykształcenia społeczeństwa, podniesienia nakładów na B+R ponoszonych przez przedsiębiorstwa, zwiększenia dostępności internetu i zwiększenia liczby patentów. W wymienionych dziedzinach widać zdecydowany prymat Stanów Zjednoczonych. W porównaniu z Japonią Unia Europejska jest lepsza tylko pod względem wydatków na technologie informatyczne (ICT). Tabela 1. przedstawia szczegółowa analizę w poprzek krajów i wskaźników.

Obszar pierwszy: Zasoby ludzkie (Human resources)

1.1 Liczba absolwentów kierunków technicznych w przedziale wiekowym 20-29 lat. Wskaźnik ma na celu pomiar podaży specjalistów w zakresie nauk politechnicznych. Wiele krajów europejskich wyprzedza pod tym względem Stany Zjednoczone. Wskaźnik ten nie jest precyzyjny ze względu na migracje ludności, a także odmienność systemów edukacji w poszczególnych krajach.

1.2 Odsetek ludności z wykształceniem wyższym (tytuł licencjata lub wyższy) w przedziale wieku 25-64 lat. Wskaźnik ten jest znacznie bardziej ogólny niż poprzedni. Adaptacja innowacji w wielu dziedzinach gospodarki, szczególnie w sektorze usług zależy od szerokiego zakresu umiejętności. Najniższy wskaźnik, porównywalny z Polską mająWłochy (9.6%), a najwyższy ma Finlandia (32.4%). Biorąc pod uwagę relatywnie wysoki wskaźnik dochodu na głowę mieszkańca dziwi niski poziom wykształcenia społeczeństwa w Austrii (14.2%). Ten wskaźnik ma wartość rosnącą dla wszystkich krajów oprócz Danii, a największa jego dynamika jest w Austrii i Finlandii. Średnio w Europie jego wartość wzrasta o 0.5 do 1.0% rocznie.

1.3 Udział w kształceniu ustawicznym (odsetek populacji w wieku 25-64%). Kształcenie ustawiczne jest zdefiniowane jako udział respondenta w dowolnym rodzaju edukacji lub szkoleniu w ciągu czterech tygodni poprzedzających badanie lub w czasie badania (dla ankiet przeprowadzanych w Holandii, Francji i Portugalii). Przez edukacje lub szkolenia rozumie się nie tylko szkolenia zawodowe, lecz każde inne np. kursy językowe lub artystyczne, szkolenia w miejscu pracy, seminaria, kursy korespondencyjne lub zajęcia wieczorowe. Podstawową cechą gospodarki opartej na wiedzy jest nieustanne doskonalenie kwalifikacji. W tej kategorii przodują kraje skandynawskie oraz Wielka Brytania. We Włoszech, Niemczech i Francji wartość tego wskaźnika jest mała, a ponieważ są to największe gospodarki Unii Europejskiej, w konsekwencji ich wyniki zaniżają średnią ważoną dla Unii Europejskiej.

1.4 Zatrudnienie w przemyśle wysokich i zaawansowanych technologii (mid/high oraz high-tech) jako odsetek siły roboczej. Do technologii wysokich (względnie zaawansowanych) zaliczono przemysł chemiczny, wytwarzanie sprzętu elektrycznego, instrumentów precyzyjnych i samochodów.  Liderem są tutaj Niemcy podczas gdy Grecja, Luxemburg i Portugalia plasują się na końcu klasyfikacji. Wskaźnik nie oddaje w pełni zaawansowania gospodarczego kraju. Np. Wielka Brytania poczyniła znaczne postępy w dezindustrializacji gospodarki. Dominują tam przemysły usługowe takie jak finanse, ubezpieczenia, przemysł rozrywkowy i produkcja oprogramowania.

1.5 Zatrudnienie w usługach high-tech jako odsetek siły roboczej. Obejmuje swym zasięgiem usługi pocztowe i telekomunikacyjne, informatyczne (w tym produkcję oprogramowania) oraz usługi badawczo-rozowjowe. Klasyfikacja nie wyszczególnia takich usług intensywnie wykorzystujących wiedzę (a więc „przyszłościowych”) jak usługi doradcze, służba zdrowia. Wskaźnik faworyzuje gospodarki w których duży udział ma technologia informatyczna i outsourcing usług B+R.

Obszar drugi: tworzenie nowej wiedzy (Creation of New Knowledge)

2.1 Wydatki budżetowe na Badania i Rozwój jako odsetek PKB. Wskaźnik dotyczy wydatków ponoszonych przez organizacje rządowe (GERD) oraz szkolnictwo wyższe (HERD). Liderami są tutaj kraje skandynawskie, Francja które deklasują tutaj Stany Zjednoczone dziwi słaba pozycja Irlandii, która przoduje we wszystkich pozostałych wskaźnikach.. Finlandia jest światowym liderem a wydatki publiczne na B+_R nadal rosną. Rozpatrując ten wskaźnik nie należy zapominać, ze nie wszystkie wydatki publiczne maja bezpośrednie przełożenie na innowacje w krótkim i średnim okresie. Wartość tego wskaźnika oscyluje dla Polski w okolicach 0.5%.

2.2 Wydatki na Badania i Rozwój ponoszone przez sektor prywatny jako odsetek PKB. Wydatki te są szczególnie istotne w takich branżach jak branża farmaceutyczna, chemiczna i elektronika, gdzie większość wiedzy jest tworzona w lub w otoczeniu laboratoriów B+R. Oddzielne traktowanie wydatków publicznych i prywatnych jest podyktowane odmiennymi funkcjami, jakie pełną. Państwo finansuje tworzenie wiedzy teoretycznej i nierynkowej (np. astronomia, archeologia) a przemysł finansuje tylko to co daje wymierne wyniki finansowe (chyba że zajmuje się sponsoringiem lub mecenatem). Wszystkie kraje europejskie z wyjątkiem Szwecji i Finlandii mają niższy udział wydatków sektora prywatnego niż Stany Zjednoczone i Japonia. Interpretacje tego wskaźnika utrudnia różna struktura gospodarek np. Szwecja i Finlandia maja rozbudowany przemysł wysokich technologii co implikuje duży poziom wydatków na B+R w przemyśle.

2.3 Zgłoszone wnioski patentowe w dziedzinie wysokich technologii. Wskaźnik ten został rozbity na dwa odrębne, opisujące liczbę wniosków patentowych zgłoszonych odpowiednio w Europejskim i Amerykańskim Urzędzie patentowym. W każdym przypadku chodzi o liczbę zgłoszonych wniosków patentowych (aplikacji) na jeden milion mieszkańców danego kraju.

2.3a Zgłoszone wnioski patentowe w dziedzinie wysokich technologii w Europejskim Urzędzie Patentowym (EPO) na jeden milion mieszkańców. Jest to wskaźnik komplementarny wobec wskaźnika 2.2. Opisuje innowacyjność w przedsiębiorstwach w szerszym ujęciu, nie ograniczonym tylko do działów Badawczo-rozowjowych. Spośród czterech największych gospodarek europejskich tylko dla Niemiec wskaźnik ten ma wartość wyższą o 20% od przeciętnej dla Unii. Stany Zjednoczone i Japonia mają, co zrozumiałe niższe wartości dla tego wskaźnika. Dokładnie odwrotna sytuacja jest w przypadku wskaźnika 2.3.2.W ciągu ostatnich lat we wszystkich krajach Unii zauważalna jest tendencja wzrostowa (za okres 1995/97 – 1999) szczególnie w przypadku Irlandii (dynamika 350%) podczas gdy dla Włoch dynamika tego wskaźnika to zaledwie skromne 9,2%.

2.3b Zgłoszone wnioski patentowe w dziedzinie wysokich technologii w Amerykańskim Biurze Patentów i Znaków Towarowych (USPTO) na jeden milion mieszkańców. Wskaźnik ten ma taką samą konstrukcję jak poprzedni.  Ten wskaźnik określa ilość wniosków patentowych zgłoszonych przez Europejczyków w Stanach Zjednoczonych. Zarówno Finlandia jak i Szwecja mają podobne wartości tego wskaźnika jak Stany Zjednoczone w przypadku wskaźnika 2.3.1. generalnie klasyfikacja krajów Europejskich dla obu wskaźników kształtuje się podobnie.

Obszar trzeci: przekazywanie i wykorzystanie nowej wiedzy (Transmission and creation of New Knowledge)

3.1 Innowacje wprowadzone w małych i średnich przedsiębiorstwach jako odsetek całej populacji przedsiębiorstw. Unia Europejska definiuje innowacyjne firmy produkcyjne bardzo szeroko -  jako takie, w których wprowadzono nowe produkty lub procesy opracowane w 1) innych przedsiębiorstwach, 2) wewnątrz przedsiębiorstwa własnym nakładem lub 3) we współpracy z innymi przedsiębiorstwami. Zaletą tego wskaźnika jest to, że ogranicza się tylko do MISP (ang. SME – Small and Medium Enterprises), Gdyby obejmował także duże przedsiębiorstwa to kraje, w których dominują wielkie koncerny wypadłyby lepiej. Poza tym prawie wszystkie wielkie przedsiębiorstwa są innowatorami. Rezultaty pomiaru są interesujące. Finlandia ma mniejszą od przeciętnej Europejskiej liczbę innowacyjnych MISP (27.4%), co jest w rażącym kontraście z wynikami Finlandii na polu zasobów ludzkich i tworzenia wiedzy. Wyjaśnieniem tego fenomenu może być to, że większość innowacji w Finlandii jest dziełem wielkich korporacji. Z drugiej strony austriackie MISP okazują się znacznie bardziej innowacyjne od średniej europejskiej (59.1%), chociaż Austria nie wypada najlepiej w pozostałych obszarach innowacyjności.

3.2 MISP zaangażowane w związki kooperacyjne dotyczące innowacji. Wskaźnik ten oddaje procentowy udział wszystkich MISP (w tym nie-innowacyjnych), które weszły w jakąkolwiek formę współpracy dotycząca działań innowacyjnych z innymi przedsiębiorstwami lub instytucjami w okresie trzech lat poprzedzających badanie.  Wskaźnik ten ma za zadanie uchwycenie przepływu wiedzy w gospodarce, szczególnie na styku sektora prywatnego i publicznego. Ograniczenie do MISP ma takie samo uzasadnienie jak w przypadku poprzedniego wskaźnika. Najwyższa wartość tego wskaźnika uzyskują kraje skandynawskie oraz Irlandia. Wytłumaczeniem może być struktura sektoralna (wszystkie cztery kraje mają rozbudowany sektor IT). Także Niemcy, Francja i Wielka Brytania mają wartości powyższej przeciętnej. Włochy ma ja niską stopę kooperacji MISP zbliżoną do Portugalii i Hiszpanii. Wynik Włoch dziwi, ponieważ w literaturze z zakresu zarządzania i socjologii[1] wiele napisano i ścisłych powiązaniach łączących małe firmy zlokalizowane na północy Włoch. Główną wadą tego wskaźnika jest to, że opiera się na pytaniu zamkniętym (tak/nie) i nie mierzy ilości wiedzy jaka jest przekazywana w czasie powiązań kooperacyjnych.

3.3 Wydatki na innowacje (jako odsetek obrotów przedsiębiorstw produkcyjnych). Wskaźnik ten obejmuje wszystkie firmy produkcyjne zatrudniające więcej niż 19 pracowników. Do wydatków na innowacje zalicza się bardzo szeroką gamę działań: m.in. wydatki na marketing innowacji, szkolenia, projektowanie, koszty ochrony patentowej, koszty B+R poniesionych wewnątrz firmy jak i zleconych na zewnątrz. Wartość w liczniku jest dzielona przez ogólna liczbę podmiotów gospodarczych prowadzących działalność produkcyjną, w tym także tych, które nie wprowadzają innowacji. Wskaźnik ten przedstawia szeroką gamę wydatków ponoszonych na innowacyjność.  Zauważalny jest niski rozrzut pomiędzy liderami (Szwecja) a maruderami (Grecja). Może to być spowodowane tym, że firmy, które mało wydają na B+R wydają proporcjonalnie więcej na zakup wyposażenia  (tzn. zakup innowacji z zewnątrz).

Obszar czwarty: Innowacyjność w finansowaniu i aktywności rynkowej (Innovation Finance, Output and Markets)

4.1 Inwestycje kapitału wysokiego ryzyka (KWR) jako procent PKB. Wskaźnik mierzy wielkość zaangażowanego KWR (Venture capital) w firmach wysokich technologii w następujących sektorach: produkcja komputerów i podobne, elektronika, biotechnologia, medyzyna/ochrona zdrowia, automatyka przemysłowa, usługi finansowe. Są to sektory napędzające wzrost gospodarczy i innowacyjność. Inwestycje w sektory takie jak turystyka, handel detaliczny i transport są z natury mniej innowacyjne. Jedną z barier dla innowacji jest trudność w znalezieniu inwestora. Wskaźnik ten pokazuje podaż kapitału. Najwyższe wartości tego wskaźnika osiąga Wielka Brytania (częściowo dzięki sektorowi biotechnologii i medycynie). KWR jest najmniej aktywny w Austrii, Grecji i Portugalii. Do głównych wad tego wskaźnika należy zaliczyć to, że istnieje wiele innych metod finansowania innowacyjnych przedsięwzięć, a więc jego niska wartość nie odzwierciedla automatycznie niskiej podaży kapitału dla finansowania innowacji. Kapitał może być także pozyskany za granicą. Dane o zaangażowaniu KWR są mało dokładne. Kryzys dot.comów z 2000 roku miał negatywny wpływ na wartość tego wskaźnika.

4.2 Kapitał pozyskany na rynkach kapitałowych jako procent PKB. Wskaźnik pokazuje jaka część kapitału została pozyskana przez rodzime firmy na giełdach papierów wartościowych (z wyłączeniem funduszy inwestycyjnych itp.,) Wskaźnik nie obejmuje także nowych emisji przeprowadzanych przez istniejące na giełdzie spółki Uwzględnia się trzy typy kapitału: 1) kapitał zebrany przez debiutantów giełdowych, 2) kapitał zebrany przez istniejące firmy na rynkach równoległych, 3) kapitał zebrany przez debiutantów giełdowych na rynkach równoległych. Rynki równoległe to np. Nasdaq w Stanach Zjednoczonych lub Neuer Markt na giełdzie Frankfurckiej. Firmy szwedzkie i fińskie okazują się mistrzami w zdobywaniu kapitału na rynkach zagranicznych, co ma odzwierciedlenie w niskich wartościach tego wskaźnika dla tych krajów. Z kolei w przeciwieństwie do pozostałych kategorii dobrze wypadają tutaj Grecja i Hiszpania. Wskaźnik ten jest niestety bardzo podatny na koniunkturę giełdową.

4.3 Nowości rynkowe (jako udział procentowy w ogólnej sprzedaży przedsiębiorstw produkcyjnych). Wskaźnik uwzględnia tylko te produkty, które są nowe zarówno dla produkującej je firmy jak i dla rynku, na którym są sprzedawane.  Dziwi wysoka pozycja Włoch i Hiszpanii (odpowiednio 13.5% i 9.8%). Prawdopodobnie jest to spowodowane błędem w interpretacji ankiet. Wysoka wartość dla Irlandii 8.4% jest spowodowana szybkością zmian w sektorze IT, który jest bardzo rozwinięty w tym kraju.  Małe firmy lub firmy z krajów mniej rozwiniętych mają tendencję do przeceniania innowacyjności swoich produktów przez co w momencie ankietowania udzielają niezgodnych z rzeczywistością odpowiedzi.

4.4 Dostęp do internetu (odsetek gospodarstw domowych). Uwzględniane są wszystkie rodzaje dostępu do internetu w domu a wyniki dotyczą obywateli w wieku 15 lat lub więcej. Wykorzystanie internetu  odzwierciedla zdolność do korzystania z nieprzebytych zasobów sieci, w tym także możliwość korzystania z usług elektronicznych oferowanych przez rząd i przedsiębiorstwa. Największy dostęp do internetu mają obywatele Holandii oraz Skandynawii, a najniższy w krajach śródziemnomorskich. Holandia, Szwecja i Dania wyprzedzają pod tym względem Stany Zjednoczone. Niska wartość wskaźnika we Francji jest spowodowana rozpowszechnieniem sieci Minitel w tym kraju. Pomiar dostępu nie jest wiarygodnym wskaźnikiem, dlatego jest to wskaźnik przejściowy. Ważniejsze są zmiany sposobów korzystania z internetu.

4.5 Wielkość rynków informatycznych i telekomunikacyjnych (ICT) w stosunku do PKB. Wskaźnik odzwierciedla skumulowane wydatki przedsiębiorstw na technologię informatyczną jako procent PKB m.in. sprzęt biurowy, sprzęt do obróbki i transmisji danych wraz z odpowiednim oprogramowaniem. Technologie informatyczne, obok edukacji są filarem gospodarki opartej na wiedzy. W Unii Europejskiej jest niewielki rozrzut wartości tego wskaźnika (+/- 25% w stosunku do średniej) i jest on znacznie mniejszy niż dla innych wskaźników. Wartość wskaźnika dla Finlandii jest bliska średniej, a inwestycje w ICT w Japonii są znacznie niższe niż inwestycje w Europie. Zarówno w Irlandii jak i w Stanach Zjednoczonych wartość wskaźnika ostatnimi laty spada co można wytłumaczyć wielkimi inwestycjami poczynionymi w przeszłości. Największa dynamika wzrostowa jest w krajach mniej rozwiniętych (Grecja, Włochy czy Hiszpania).

4.6 Udział wartość dodanej w przemyśle pochodzącej z sektorów wysokich technologii. Wartość wskaźnika obejmuje cztery sektory: farmaceutyczny, sprzęt biurowy, telekomunikacja i podobne oraz przemysł lotniczy. Dane są zawężone tylko do 10 krajów Unii z braku danych (pozostałe 5 tworzy w sumie nie więcej niż 10% wartości dodanej w Unii). Wskaźnik ten jest bardzo ważny ponieważ oddaje rzeczywista wartość dla gospodarki sektorów wysokich technologii. Bez tego wskaźnika statystykę zaburzałyby przedsiębiorstwa wysokich technologii, które zajmują się montażem gotowych zestawów z zagranicy (tzw. „fabryki śrubokrętowe”), które mają niską wartość dodaną.  Najwyższa wartość wskaźnika osiągnęły Stany Zjednoczone (25.8%). Niski wynik Niemiec tłumaczyć należy specjalizacją tej gospodarki w zakresie przemysłu średnio zaawansowanego (np. produkcja samochodów i przemysł chemiczny).Wielka Brytania (11.8%) korzysta z rozwoju przemysłu lotniczego i kosmicznego oraz farmaceutycznego. Relatywnie wysoka pozycja Wielkiej Brytanii częściowo jest spowodowane dezindustrializacją tej gospodarki, czyli eliminacją sektorów produkcyjnych  o niskiej wartości dodanej na korzyść sektora usług. Śledząc dynamikę tego wskaźnika na przestrzeni lat 1993-1997 widzimy wzrost o 87% dla Irlandii, 73% dla Finlandii i 21% dla Stanów Zjednoczony lecz spadek w takich krajach jak Wielka Brytania (- 1%), Włochy (- 31%) i Japonia (- 21%). Średnia dynamika dla Unii Europejskiej wynosi – 12%. Pomiar dynamiki wskaźnika równolegle z pomiarem jego wartości pozwala na wykrycie zjawisk negatywnych (Wielka Brytania), których nie odzwierciedla sam wskaźnik 4.6 ze względu na zależność od relatywnej struktury gospodarki.

Problemy pomiaru innowacyjności w sektorze usług

Innowacyjnośc przedsiębiorstw szczególnie trudno mierzyć w sektorze usług. Biorąc pod uwagę skrajną subiektywność kategorii „innowacyjność” w odniesieniu do usług, badania powinny zmierzać w kierunku określenia warunków i atrybutów innowacji. Nacisk powinien być położony na określenie „artefaktów innowacyjności”, czyli cech, które same w sobie nie decydują o innowacyjności, lecz ich występowanie jest silnie skorelowane z innowacyjności powstawaniem innowacji jako takich.  Trudno zdefiniować na czym prezyzyjnie polega innowacyjność przedsiębiorstwa usługowego w rozbiciu na kategorie: wynalazek techniczny określamy jako innowacyjny, gdy jego parametry techniczne oraz cena produkcji pozwalają na jego komercjalizację. W przypadku usług wiele zależy od kontekstu. Tani linie lotnicze takie jak RyanAir czy EasyJet itp. pod pewnymi względami można zakwalifikować jako innowacyjne. Opracowały wydajny model biznesowy, który pozwala generować zyski i oferować usługi po znacząco niższych kosztach. Nie wiemy jednak, czy ten model wytrzyma próbę czasu. Być może rentowność jest sztucznie zawyżana kosztem niskich zarobków. Wystarczy, że w krótkim okresie czasu nastąpi, odpukać w niemalowane drewno kilka katastrof lotniczych tanich lotniczych, by cały model biznesu przestał funkcjonować. Konsumenci momentalnie utracą zaufanie do „innowacyjnej usługi”. W psychologii osobowości wychodzi się z założenia, że nie można przewidzieć zachowania jednostki w danej sytuacji. Możliwe jest jedynie, na podstawie testów osobowości określenie prawdopodobieństwa, takiego a nie innego zachowa się jednostki w założonych warunkach. Poszukując analogii, interesujące byłoby prognozowanie prawdopodobieństwa zaistnienia innowacji. Jest to zagadnienie o tyle istotne, ze niestandardowe usługi są z natury pozbawione kontroli ze strony jednostki niezależnej, tak charakterystycznego w trakcie produkcji przemysłowej. W teorii usług mówi się o „nadzorze profesjonalnym”.

Podsumowanie

Polska wkrótce także zostanie objęta pomiarem i uwzględniana w statystyce. Trudno spodziewać się abyśmy wypadli zdecydowanie pozytywnie na tle liderów Unii lecz ciekawe będzie porównanie Polski z krajami śródziemnomorskimi Unii Europejskiej. Można także spekulować, czy statystyka dla Węgier i Czechy, które pod względem PKB na głowę mieszkańca ustępują Grecji i Portugalii, ukaże te kraje w lepszym świetle niż dane ekonomiczne. Ostatecznie jeszcze 60 lat temu Czechy były piąta potęgą przemysłową Europy, a Węgrzy słyną na świecie z swojej tradycji wynalazczości i wielkiej liczby laureatów Nagrody Nobla.

---

[1] Patrz np. F.Fukuyama, Kapitał społeczny, PWN, Warszawa-Wrocław 1997. Rozdział  10, „Włoski Konfucjanizm”, ss.119-135.