Geneza Zarządzania Wiedzą

Autor: Jan Fazlagić © 2001-2009

Zarządzanie wiedzą stało się tematem wielu konferencji i publikacji w Polsce. Businessweek (9 marca 2001) donosi, że „tylko 6% korporacji międzynarodowych posiada teraz korporacyjne programy zarządzania wiedzą, w ciągu pięciu lat liczba ta wzrośnie do 60%” . Wielu entuzjastów zarządzania wiedzą zadaje sobie pytanie, jaka jest geneza tej koncepcji? Czy jest to koncepcja z gruntu nowatorska, czy też powstała w wyniku ewolucji pewnego systemu myślenia o ekonomii i zarządzaniu?

Idea inwestowania w ludzi i wiedzę stała się tak nośna, że przykuwa uwagę organizacji międzynarodowych (tabela 1.) polityków. Premierzy W. Brytanii, Holandii i Szwecji oraz kanclerz RFN zadeklarowali 7 września 2000 roku: „Jesteśmy zdecydowani dopomóc Europie, aby do roku 2010 stała się najdynamiczniejszą w świecie gospodarką opartą na wiedzy…”

Można wyróżnić wiele nurtów i inspiracji które inspirowały twórców koncepcji zarządzania wiedzą (rysunek 1.).

Zarządzanie informacją to dziedzina wiedzy, która zajmuje się informacją w oddzieleniu od technologii. Informacja to dokumenty, dane, wiadomości. Obszarem wspólnym z ZW jest kwestia satysfakcji użytkownika z wykorzystywanej informacji. Technologia informatyczna troszczy się o to jak przekazywane są bity informacji. Zarządzanie informacją i ZW koncentrują się na jakości treści i korzyściach dla użytkownika.

Zarządzanie jakością dotyczy klienta wewnętrznego, otwartych procesów i wspólnych celów. ZW nie ma takich osiągnięć na polu wymiernych rezultatów jak Zarządzanie jakością, lecz obecnie wielu praktyków i teoretyków zarządzania jakością w Polsce interesuje się możliwościami, jakie oferuje zarządzanie wiedzą. Techniki jakości znalazły zastosowanie głównie w produkcji. Wiele z założeń ZW dotyczy ujawniania wiedzy, a więc rozwoju procesów wiedzy właścicieli wiedzy struktur kierowniczych. Malejąca popularność przez jakością w ostatnich latach to nie dowód na porażkę, lecz na sukces tej koncepcji, która rozpowszechniła się i stała się standardem. Być może w przyszłości podobny los czeka ZW.

Zarządzanie kapitałem ludzkim tylko z pozoru jest tym samym, co ZW. Jednak zarządzanie kapitałem ludzkim (HRM) koncentruje się na jednostce, podczas gdy w ZW akcent położony jest na efektywność grup pracowników.

Knowledge management ma swoje korzenie także w Japonii: H.Itarni był badaczem, który analizował wpływ niewidzialnych zasobów na zarządzanie japońskimi korporacjami. Wielu autorów w połowie lat 1950-tych analizowało kwestię konkurencyjności ci przedsiębiorstwa oraz rozwoju gospodarczego.

Należy także wspomnieć o mało w Polsce popularnym, aczkolwiek zasłużonym dla zarządzania wiedzą badaczu: Karlu-Eriku Sveibim. Opublikował on swoje pierwsze prace już w 1987 roku jednak ukazały się one wówczas tylko w języku szwedzkim. K.E. Sveiby zajął się aspektami zarządzania kapitałem ludzkim w ramach kapitału intelektualnego przedsiębiorstwa. Jego badania rzuciły nowe światło na kwestię wartości firmy i jej wyceny w oparciu o kompetencje i wiedze pracowników. Wprowadzone przez Sveibiego rozróżnienie na kompetencje indywidualne, strukturę wewnętrzna oraz strukturę zewnętrzną przetrwało próbę czasu i jest obecnie uznawane jako jeden z nielicznych pewników (standardów) w tym zakresie. Sveiby wyróżnił (rysunek 2.):

1)  Kapitał ludzki – kompetencje indywidualne,

2)  Kapitał organizacyjny – strukturę wewnętrzną,

3)  Kapitał rynkowy (relacji) – strukturę zewnętrzną.

Niektóre modele zawierają odrębny element: „recepta na biznes”, który można przyporządkować kapitałowi organizacyjnemu.

Warto w tym miejscu przedstawić swego rodzaju kronikę rozwoju ruchu knowledge management (tabela 2.).

Ścieżki badawcze Knowledge Management

Można wyróżnić dwie ścieżki badawcze. Jedna z nich dotyczy badań nad przewagą konkurencyjną firm (Drucker, 1959; Teece, 1996; Sveiby, 1995; Edvinsson 1997; Davenport 1998; Stewart, 1997). Badacze zajmują się konstruowaniem narzędzi zarządzania, oprogramowania wspomagającego zarządzanie wiedzą, metody rachunkowości kapitału intelektualnego, wspólnot praktyków, map wiedzy, e-learning etc.

Badacze w ramach drugiej ścieżki koncentrują się na podejściu makroekonomicznym, socjologii i psychologii.

Podstawy teoretyczne zarządzania wiedzą

Zarządzanie wiedzą ma silne podstawy teoretyczne.:

1) W ekonomii prowadzono badania nad wydajnością przemysłu lotniczego w czasie II wojny światowej. W latach 1960-tych Kenneth Arrow prowadził badania w Rand Corporation („learning by doing”).

2) W socjologii wyróżnić należy trzy podejścia:

- Podejście makro (Daniel Bell, Fritz Machlip), które analizuje przekształcenia społeczne, wyłanianie się społeczeństwa postindustrialnego, społeczeństwa wiedzy (Drucker) itp.

- Podejście mikro

Pierwsza konferencja o zarządzaniu wiedzą została zorganizowana w Bostonie w 1993 i zgromadziła 150 uczestników. Pierwsze spotkanie entuzjastów zarządzania wiedzą w Polsce miało miejsce w Krakowie w czerwcu 2000, a oprócz autora uczestniczyli w nim m.in. Mariusz Strojny, Janusz Krysztofik i Zenon Wiertolorz dając początek powstaniu Instytutu Zarządzania Wiedzą.

Podsumowanie

Praktycy zarządzania muszą być świadomi, że zarządzanie wiedzą jest znacznie trudniejsze niż np. zarządzanie przez cele czy zarządzanie procesami. Zarządzanie przez jakość jest w pewnym sensie terminem bliskoznacznym z zarządzaniem wiedzą. Tym razem jednak chodzi o jakość … wiedzy. Współczesne przedsiębiorstwa konkurują przede wszystkim w oparciu o czas (kto będzie pierwszy na rynku) oraz jakość wiedzy (kto wymyśli lepszy pomysł). Zarządzanie wiedzą pozwala sprostać obu wyzwaniem ponieważ:

1) Pozwala na zwiększenie wydajności i szybkości produkcji wiedzy,
2) Pozwala na podniesienie jakości tworzonej wiedzy.

Zarządzanie wiedzą jak każda nowa idea będzie miało swoich wyznawców, guru, heretyków, przeciwników i sceptyków. Pomimo pojawienia się niektórych rozczarowujących wyników badań dotyczących skuteczności tej koncepcji (Bain&Co.) przed zarządzaniem wiedzą stoi jeszcze wiele wyzwań a koncepcja ta ma przez następne kilka lat bardzo dobre perspektywy rozwoju, także w Polsce.