Dlaczego potrzebujemy innowacyjnej oświaty?

Jan Fazlagić, © 2010-2011

Zdobywanie wiedzy przez obywateli jest prawdopodobnie najważniejszym czynnikiem decydującym o pomyślności i dobrobycie krajów i regionów na całym świecie. Z tego wszystkie zakończone powodzeniem starania mające na celu poprawę jakości edukacji będą miały bezpośrednie, pozytywne przełożenie na wszystkie czynniki rozwoju społecznego i gospodarczego w XXI wieku. Problem w tym, że edukacja jest niezwykle złożonym procesem, na który składają się uwarunkowania z zakresu psychologii, pedagogiki, andragogiki, socjologii, kultury, religioznawstwa, teorii zarządzania i wielu innych dyscyplin wiedzy.

Wiedza ma podstawowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego w XXI wieku. Na początku XXI wieku przed polską oświatą pojawiają się następujące wyzwania:

1. Ukształtowanie zasobów ludzkich dla polskiej gospodarki, które będą w stanie w najbliższych dziesięcioleciach nadrobić kilkusetletnie zapóźnienie cywilizacyjne Polski.
2. Przygotowanie młodych ludzi zamieszkujących tereny wiejskie do funkcjonowania w gospodarce usługowej, zawodach nierolniczych i środowisku zurbanizowanym. Systemy oświaty na całym świecie, także w Polsce muszą kształcić obywateli przygotowanych do pracy w sektorze usług.
3. Zwiększenie produktywności polskich pracowników, szczególnie poprzez wykształcenie kadr, które będą potrafiły organizować wydajnie pracę i zarządzać gospodarka polską i sektorem publicznym.
4. Budowa kapitału społecznego, który z jednej stroni przyczyni się do większej aktywności gospodarczej obywateli (spadek ryzyka w działalności gospodarczej), a z drugiej do niższych kosztów zarządzania społeczeństwem (niższa przestępczość, wzmocnienie demokracji lokalnych, większa atrakcyjność dla inwestorów).
5. Walka z bezrobociem poprzez metody bezpośrednie (większa samodzielność społeczna obywateli i przedsiębiorczość) oraz pośrednie (niższa tolerancja dla zjawisk powiększających bezrobocie, takich korupcja).
6. Walka z cyfrowym analfabetyzmem.

Za uczynieniem z polskiej oświaty bardziej innowacyjną przemawiają także argumenty humanistyczne (a nie tylko ekonomiczne – patrz wyżej). Z wielu badan wynika, że dzieci posiadają naturalne zdolności kreatywne. U 97% 4-latków zaobserwowano umiejętności kreatywne lecz wśród 30-latków zidentyfikowano tylko 3% osób kreatywnych. Co się dzieje z kreatywnością między 4 a 30 rokiem życia? Wśród osób w wieku powyżej 45 lat tylko 5% jest kreatywne. Dla grup wiekowych 40, 35, 30, 25 i 20 odsetek osób kreatywnych w populacji był równie niski: 5%. Lecz dla osób w wieku 17 lat (3 lata różnicy!) Odsetek podskoczyło do 10%. Jako społeczeństwo nie chcemy być odpowiedzialni za to, że w polskich szkołach giną talenty tylko dlatego, że nasza oświata nie jest systemem pro-innowacyjnym!

Rok 2009 był rokiem Innowacyjności i Kreatywności Unii Europejskiej. Celem obchodów roku – w zamyśle Komisji Europejskiej – było propagowanie postaw kreatywnych i innowacyjnych w różnych obszarach działalności ludzkiej oraz lepsze przygotowanie UE na nadchodzące wyzwania globalizującego się świata. Zdaniem Jana Figela, komisarza ds. nauki i edukacji obchody tego Europejskiego Roku miały uświadomić Europejczykom, że „poprzez propagowanie talentów i zdolności w sferze innowacji jesteśmy w stanie czynnie kształtować pomyślną przyszłość Europy w celu umożliwienia jej pełnego rozwinięcia posiadanego potencjału – tak gospodarczego, jak i społecznego” (http://www.create2009.europa.eu.)

Innowacyjność i kreatywność zasłużyły sobie na uhonorowanie nie, dlatego, że są to tematy modne i atrakcyjne, lecz dlatego, ze dzięki innowacyjności i kreatywności następuje rozwój gospodarczy i społeczny krajów i regionów, które są innowacyjne. Po prostu uważa się (i są na to dowody naukowe), że innowacyjności jest środkiem do rozwiązywania problemów społecznych i ekonomicznych. Bez innowacyjności wzrost gospodarczy zanika ze wszystkimi negatywnymi skutkami dla społeczeństwa takimi jak bezrobocie, wykluczenie społeczne, przestępczość, zapaść finansów publicznych itd. W ostatnich latach na innowacyjność zaczęto spoglądać w ujęciu systemowym a sektor edukacji jest uważany, ze najważniejszy obszar, w którym tworzy się fundamenty innowacyjnego społeczeństwa.

W jakim celu oświata powinna stawać się innowacyjna?

1. Społeczeństwo oczekuje, że niemałe środki przeznaczane na oświatę zostaną dobrze spożytkowane tak, aby wszyscy uczniowie odnosili wymierne korzyści z uczęszczania Do szkoły.
2. Zmiany na rynku pracy wymagają przygotowania absolwentów szkół do pracy elastycznej, godzenia życia domowego i zawodowego.
3. Szybki rozwój technologii wymaga od uczniów zdolności do szybkiego uczenia się.
4. Specyficznym wyzwaniem dla polskiej oświaty jest budowa kompetencji społecznych, których deficyt obecnie odczuwamy tzn. umiejętności współpracy.
5. Sposób zarządzania oświatą, jaki był praktykowany w większości krajów na świecie w XX wieku nie jest już adekwatny do współczesnych wyzwań. Chodzi przede wszystkim o to, że w XX wieku stawiano na centralizację oświaty. Z historycznego punktu widzenia scentralizowany, obowiązkowy system oświaty powstał po to, aby przygotować społeczeństwo do pracy w fabrykach. Lecz zatrudnienie w przemyśle systematycznie spada a rośnie w sektorze usług, który wytwarza w niektórych krajach ponad 80% PKB.