Co to znaczy “Oparty na wiedzy”?

Autor: Jan Fazlagić, © 2007-2009

Coraz częściej spotykamy się w mediach z przymiotnikiem „oparty na wiedzy” lub „intensywnie wykorzystujący wiedzę’ (ang. knowledge-intensive, knowledge-rich, knowledge-based). Najczęściej występuje on z rzeczownikiem „gospodarka”, „przedsiębiorstwo” lub „praca”. Niestety nie wiadomo dokładnie, co kryje się za tym określeniem. Jest ono interpretowane dość swobodnie. W opracowaniu poniższym zostanie przeprowadzona refleksyjna analiza tego przymiotnika wraz z próbą bardziej precyzyjnego zdefiniowania określenia „oparty na wiedzy”.

W powszechnej opinii w roku 1920 nad Wisłą zdarzył się cud. Polska armia pokonała Armię Rosyjską, która chciała powtórzyć manewr z czasów Powstania Listopadowego (1831 roku). Polska Armia dosłownie w ostatniej chwili pokonała Rosjan (w Poznaniu przygotowywano już wtedy siedzibę rządu na wypadek upadku Warszawy). Jednak jak się okazuje w wyniku najnowszych badań historyków Piłsudski i jego sztab dysponował wiedzą, jakiej do jego czasów nie posiadał żaden dowódca w żadnej wojnie. Można powiedzieć, że zwycięstwo polskie w 1920 było „oparte na wiedzy” – nie zadecydował heroizmie (tego nie brakowało w przegranej kampanii wrześniowej 1939 roku) ani zasoby materiałowe (tych brakowało Polsce w zasadzie w każdej kampanii po wiktorii wiedeńskiej 1683 roku). Wojna 1920 roku była wyjątkowa: prowadziły ją szybkie formacje kawalerii na równinach wschodniej Polski, teren był zbyt rozległy by „pokryć” wojskiem cały teatr wojenny. Trzeba było wiedzy o przeciwniku, aby wygrać. Wojska posiadały już wtedy radiostacje. W związku z tym prowadzenie wojny opierało się na szybkości działania. Polski wywiad wojskowy dostarczał informacji, które były zbierane przez 6 radiostacji (25% wszystkich urządzeń). Radiostacje były wówczas urzędami high-tech w wojsku, dlatego poświecenie ¼ zasobów na pozyskiwanie wiedzy o nieprzyjacielu oznaczało, że pozyskiwanie wiedzy jest cenniejsze od jej przekazywania. Ruch ten wydawał się nieracjonalny – radiostacje służba przede wszystkim do utrzymywania łączności Niedawno okazał się, że polscy kryptolodzy rozszyfrowali kilka tysięcy depesz sowieckich. Rozpoznanie przeciwnika było robione metodycznie: prowadzono ewidencję nieprzyjacielskich jednostek, personaliów, składu, uzbrojenia, nastrojów itd. Informacje porządkowane ze względu na armie i jednostki, których dotyczyły. Depesze pochodziły z różnych szczebli dowodzenia, więc samo zestawienie interpretacji naczelnego dowództwa rosyjskiego z nastrojami i opiniami dowódców niższego szczebla było cennym źródłem wiedzy. Jeśli chodzi o skład zespołu odpowiedzialnego za rozszyfrowywanie informacji od Rosjan to znalazły się w nim takie osoby jak ppłk. armii Austro węgierskiej Józef Rybak, szef centrali wywiadu wojskowego w Niepodległej Polsce, Ignacy Matuszewski, tłumacz, publicysta, tłumacz, major Karol Bołdeskuł, w czasie I wojny światowej, szef radiowywiadu państw centralnych na froncie wschodnim, znał polski, ukraiński, niemiecki, francuski, nie znał rosyjskiego, prawa ręka płk. Maksa Rongego, szefa wywiadu armii austrowęgierkiej; Jan Kowalewski, geniusz-samouk w zakresie kryptologii, dla zabawy, przypadkowo odczytał pierwszą rosyjską depeszę w roku 1919 r.).

Z powyższego historycznego przykładu można sobie wyrobić pewien pogląd na temat tego, czym jest oparte na wiedzy działanie.

1. Wiedza jest (powinna) być zwykle wykorzystywania tam, gdzie jest deficyt innych zasobów. Polska armia w roku 1920 miała 900 tys. ludzi pod bronią i było ta niemal maksimum tego, co byliśmy w stanie wystawić. Rosja miała wówczas 5 mln ludzi pod bronią i olbrzymie rezerwy oraz pole do manewru. W czasie bitwy Warszawskiej mieliśmy za plecami pas głębokości 300-400 km (do granicy Niemieckiej) – Rosjanie nieograniczone przestrzenie na ewentualny odwrót.
2. Wiedza pochodzi z trafnej interpretacji i koordynacji informacji.
3. Interpretacja informacji jest możliwa, gdy utalentowani ludzie o unikatowych kompetencjach 5% z doświadczeniem rozpoczną pracę w systemie.
4. Utalentowani ludzie muszą pracować w zespole.
5. Potrzebne jest wsparcie technologiczne (6 z 26 radiostacji).
6. Tworzenie wiedzy musi być wpisane w wielki plan strategiczny, w wyżej opisanym przypadku plan ten realizował Józef, Piłsudski, który sam stworzył zespół pozyskiwania wiedzy.

Wiedza jest uważana za najcenniejszy zasób. Wiedzy nie można otrzymywać w taki sposób w jaki się otrzymuje surowce naturalne – trzeba ją tworzyć lub importować. W związku z tym logiczne, aczkolwiek niezbyt estetyczne jest określenie „produkcja wiedzy”. Na schemacie 2 przedstawiono, w jaki sposób nakłady oparte na wiedzy są przekształcane w wyniki. Przedstawiona na schemacie sytuacja jest sytuacja idealną. Obraz rzeczywisty odbiega od obrazu wzorcowego z następujących powodów:

1) Na etapie nakładów:

a) Selekcja pracowników odbywa się na podstawie nie-merytorycznych kryteriów (np. według klucza politycznego w Urzędach Administracji Państwowej).

b) Brakuje wykształconych specjalistów na rynku pracy (np. w krajach Afrykańskich).

c) Brakuje środków do zatrudnienia specjalistów (np. w służbie zdrowia, nauce polskiej).

d) Dostęp do zdywersyfikowanych źródeł informacji

2) Na etapie procesów „produkcji wiedzy”:

e) Specjaliści (kapitał ludzki) są nieefektywnie wykorzystywani z powodu złej organizacji pracy (niski poziom kapitału strukturalnego),

f) Brakuje infrastruktury (np. informatycznej),

g) Brakuje wsparcia dla rozwoju sieci zewnętrznych.

h) Kultura organizacyjna nie sprzyja współpracy i wymianie wiedzy.

i) Przywódcy w organizacjach nie posiadają umiejętności zarządzania pracownikami wiedzy.

j) Źle działa system krytyki naukowej.

k) Brakuje systemu konkurencji i selekcji pozytywnej – najlepsi awansują

l) Brakuje systemu usuwania osób niekompetentnych bez uszczerbku dla kapitału społecznego w organizacji – „z zachowaniem twarzy” (np. poprzez awans poziomy, odejście na emeryturę).

m) Brakuje systemu pomiaru efektywności pracy opartej na wiedzy.

3) Na etapie wyników:

n) Brakuje systemu oceny jakości wyników – wytwórca nie jest w stanie ocenić jakosci własnej pracy,

o) Brakuje zdolności do oceny jakości wyniku – odbiorcy nie są w stanie odróżnić efektów opartych na wiedzy od innych

p) Brakuje sprzyjającego klimatu np. brak szacunku dla nauki spowodowany nieprzyjaznym klimatem społeczno-polityczny dla „intelektualizmu” np. w czasie rewolucji.

q) Istnieje silna konkurencja ze strony rozwiązań nie opartych na wiedzy np. w Rosji sektor naftowy jest konkurentem dla rozwoju GOW. Dokładnie odwrotna sytuacja panuje w krajach pozbawionych alternatywnych źródeł rozwoju (np. Finlandia, Japonia, Tajwan).

Podsumowanie

Przymiotnik „oparty na wiedzy” powinien być utożsamiany z nakładami, procesami i wynikami działalności człowieka, które są istotnie bardziej efektywne dzięki zastosowaniu wiedzy. W tym sensie o tym, czy dany obiekt analizy jest czy nie jest oparty na wiedzy decyduje kontekst np. gdyby obecny ustrój Rzeczypospolitej  wraz ze wszystkimi jego instytucjami (obronność kraju, szkolnictwo, system poboru podatków) został zastosowany w XVIII wieku rozbiory Polski nigdy by nie miały miejsca, ponieważ rzeczpospolita byłaby najlepiej zorganizowanym państwem Europejskim w owym czasie. Dlatego przymiotnik „oparty na wiedzy”  należy kojarzyć zwartością dodaną pochodzącą od wiedzy. Wartość ta pochodzi od interpretacji informacji, w związku z tym każdy system społeczny (np. naród, pracownicy w przedsiębiorstwie) zależy od zdolności do interpretacji informacja a ta z kolei pochodzi w dużej mierze z edukacji i wychowania, (choć ważne są także zdolności wrodzone).