Zarządzanie wiedzą w polskiej oświacie – diagnoza i perspektywy zmian. – wstęp

„System oświaty, który daje przyzwolenie na marnowanie czasu uczniów i funduszy publicznych to olbrzymi, lecz często niezauważany ciężar dla społeczeństwa”.

Wiedza ma podstawowe znaczenie dla rozwoju gospodarczego w XXI wieku. W obecnych czasach działalność ekonomiczna nie polega wyłącznie na przetwarzaniu surowców na użyteczne produkty tak, jak miało to miejsce w XIX i XX wieku. W gospodarce opartej na wiedzy chodzi o to, aby nauczyć się przetwarzać zasoby w sposób, który zapewnia wyższy zwrot z inwestycji.

Na początku XXI wieku przed polską oświatą pojawiają się następujące wyzwania:

1. Ukształtowanie zasobów ludzkich dla polskiej gospodarki, które będą w stanie w najbliższych dziesięcioleciach nadrobić kilkusetletnie zapóźnienie cywilizacyjne Polski.
2. Zwiększenie produktywności polskich pracowników, szczególnie poprzez wykształcenie kadr, które będą potrafiły organizować wydajnie pracę i zarządzać gospodarka polską i sektorem publicznym.
3. Budowa kapitału społecznego, który z jednej stroni przyczyni się do większej aktywności gospodarczej obywateli (spadek ryzyka w działalności gospodarczej), a z drugiej do niższych kosztów zarządzania społeczeństwem (niższa przestępczość, wzmocnienie demokracji lokalnych, większa atrakcyjność dla inwestorów).
4. Walka z bezrobociem poprzez metody bezpośrednie (większa samodzielność społeczna obywateli i przedsiębiorczość) oraz pośrednie (niższa tolerancja dla zjawisk powiększających bezrobocie, takich jak łapówkarstwo, nepotyzm, sitwy).
5. Walka z cyfrowym wykluczeniem.
6. Przygotowanie młodych ludzi zamieszkujących tereny wiejskie do funkcjonowania w gospodarce usługowej, zawodach nierolniczych i środowisku zurbanizowanym. Systemy oświaty na całym świecie, także w Polsce muszą kształcić obywateli przygotowanych do pracy w sektorze usług. Model oświaty, jaki znamy z przeszłości, był dostosowany do potrzeb gospodarki industrialnej. Wymaga to kształcenia w zakresie umiejętności pracy zespołowej, zarządzania informacją, krytycznego myślenia oraz wykorzystania różnych narzędzi informatycznych Duża mobilność współczesnych społeczeństw, liberalizacja rynków pracy i handlu wystawiają osoby wychowane w lokalnych kulturach na kontakt z przedstawicielami innych narodowości, ras i wyznań. Jeśli młodzi ludzie nie zostaną przygotowanie przez szkołę na te konfrontacje, może dojść do nowej eskalacji konfliktów na świecie. Mówi się, że wojny wybuchają wówczas, gdy ostatni ludzie pamiętający okropieństwa poprzedniej wojny odchodzą z tego świata.

Polska oświata jest kontrolowana i w dużej części finansowana przez państwo. Jednak nie może ona funkcjonować jako enklawa, w której nie obowiązują zasady dobrego rządzenia. Zauważalna jest obecnie presja na poprawę jakości zarówno procesów jak i wyników oświaty w Polsce.

Reforma polskiej oświaty jest naturalnym i potrzebnym procesem związanym z transformacją systemową po roku 1989 i wpisuje się w ogólnoświatową tendencję do reformowania systemów oświatowych. Zaniechanie reformy w Polsce groziłoby utrzymywaniem systemu z poprzedniej epoki w zupełnie zmienionym otoczeniu. O reformie oświaty napisano już wiele publikacji – nie tylko naukowych – problem ten jest w centrum zainteresowania wielu kręgów intelektualnych w Polsce z licznym środowiskiem samych nauczycieli włącznie. Edukacja jest jednym z filarów gospodarki opartej na wiedzy. Reforma oświaty jest więc de facto reformą strategicznego dla rozwoju gospodarki sektora. Inwestując w edukację, inwestujemy w filar przyszłej egzystencji ekonomicznej i społecznej Polski.

Cele systemu oświaty w Polsce są określone w art. 1 ustawy o syste­mie oświaty. Zgodnie z zapisami tej ustawy system oświaty zapewnia w szczególności:

• realizację prawa każdego obywatela Rzeczypospolitej Polskiej do kształcenia się oraz prawa dzieci i młodzieży do wychowania i opieki, odpowiednich do wieku i osiągniętego rozwoju;
• wspomaganie przez szkołę wychowawczej roli rodziny;
• możliwość zakładania i prowadzenia szkół i placówek przez różne podmioty;
• dostosowanie treści, metod i organizacji nauczania do możliwości psychofizycznych uczniów, a także możliwości korzystania z pomocy psychologiczno-pedagogicznej i specjalnych form pracy dydak­tycznej;
• możliwość pobierania nauki we wszystkich typach szkół przez dzieci i młodzież niepełnosprawną oraz niedostosowaną społecznie, zgod­nie z indywidualnymi potrzebami rozwojowymi i edukacyjnymi oraz predyspozycjami;
• opiekę nad uczniami niepełnosprawnymi przez umożliwianie reali­zowania zindywidualizowanego procesu kształcenia, form i programów nauczania oraz zajęć rewalidacyjnych;
• opiekę nad uczniami szczególnie uzdolnionymi przez umożliwienie realizowania indywidualnych programów nauczania oraz ukończenia szkoły każdego typu w skróconym czasie;
• upowszechnianie dostępu do szkół, których ukończenie umożliwia dalsze kształcenie w szkołach wyższych;
• możliwość uzupełniania przez osoby dorosłe wykształcenia ogólnego, zdobywania lub zmiany kwalifikacji zawodowych i specjalistycznych;
• zmniejszenie różnic w warunkach kształcenia, wychowania i opieki między poszczególnymi regionami kraju, a zwłaszcza ośrodkami wielkomiejskimi i wiejskimi;
• utrzymywanie bezpiecznych i higienicznych warunków nauki, wy­chowania i opieki
  w szkołach i placówkach;
• upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o zasadach zrównoważonego rozwoju oraz kształtowanie postaw sprzyjających jego             wdrażaniu w skali lokalnej, krajowej i globalnej;
• opiekę uczniom pozostającym w trudnej sytuacji materialnej i życiowej;
• dostosowywanie kierunków i treści kształcenia do wymogów rynku pracy;
• kształtowanie u uczniów postaw przedsiębiorczości sprzyjających aktywnemu uczestnictwu w życiu gospodarczym;
• przygotowywanie uczniów do wyboru zawodu i kierunku kształcenia;
• warunki do rozwoju zainteresowań i uzdolnień uczniów przez organizowanie zajęć pozalekcyjnych i pozaszkolnych oraz kształtowa­nie aktywności społecznej i umiejętności spędzania czasu wolnego;
• Upowszechnianie wśród dzieci i młodzieży wiedzy o bezpieczeń­stwie oraz kształtowanie właściwych postaw wobec zagrożeń i sytu­acji nadzwyczajnych.

Realizacja celu badawczego niniejszej pracy ma służyć wprowadzeniu nowych nurtów myślowych do polskiej polityki edukacyjnej. Tradycyjny model myślenia, jaki jest jeszcze wyznawany przez wielu menedżerów oświaty utożsamia zarządzanie z administrowaniem, gdzie najważniejszą wykładnią tego, jak postępować jest Prawo Oświatowe. Nowy sposób myślenia o zarządzaniu, jaki jest prezentowany w niniejszej pracy abstrahuje od prymatu administrowania na rzecz zarządzania wiedzą w oświacie. Skuteczne zarządzanie wiedzą jest tożsame w oświacie ze skutecznym zarządzaniem, ponieważ wiedza jest kwintesencją istnienia i funkcjonowania systemu edukacji. Aby ten cel zrealizować w pracy wykorzystano wyniki trzech badań empirycznych przedstawionych przez autora. Służyć one mogą także pokazaniu, że dobre zarządzanie w oświacie może i powinno opierać się na badaniach i dowodach.

W związku z rosnącym zainteresowaniem tematyką zarządzania wiedzą pojawia się potrzeba adaptacji rozwiązań organizacyjnych powstałych w sektorze przedsiębiorstw na potrzeby oświaty. Jak to zwykle bywa, sektor prywatny wyprzedza sektor publiczny pod względem innowacji organizacyjnych. Koncepcję zarządzania wiedzą w sektorze przedsiębiorstw zaczęto wprowadzać we wiodących przedsiębiorstwach na świecie już w połowie lat 90-tych XX wieku. Obecnie – pod koniec pierwszej dekady XXI wieku – zarządzanie wiedzą staje się obiektem zainteresowania organizacji sektora publicznego, w tym także sektora edukacji.

Tym niemniej nadal nie dysponujemy wystarczającą wiedzą na temat tego, jak skutecznie zarządzać wiedzą w oświacie. Brakuje opracowań opisujących kompleksowo problematykę zarządzania w oświacie. Nieliczne istniejące publikacje koncentrują się na ważnych – aczkolwiek wycinkowych problemach: w ujęciu branżowym (np. zarządzanie oświatą) bądź  procesowym (np. doskonalenie zawodowe nauczycieli w Polsce). Wybór oświaty jako obiektu badawczego nie jest przypadkowy. Edukacja jest uważana za jeden z głównych filarów rozwoju gospodarczego. Wiedza rozumiana jako zasób systemu oświaty powinna być efektywniej zarządzana. Aby nia efektywnie zarządzać musimy poszerzyć naszą znajomość problematyki zarządzania wiedzą w oświacie.

Ponieważ zarządzanie wiedzą w oświacie nie stało się dotychczas obiektem systematycznych badań naukowych  nie wiemy nie tylko jak zarządza się wiedzą w oświacie ale także nie wiemy dokładnie, czym jest zarządzanie wiedzą w oświacie.

W związku z powyższym należy zbadać, czy istnieje możliwość zidentyfikowania takich działań i procesów w polskiej oświacie, których kompleksowa realizacja dałaby możliwość zarządzania wiedzą w polskiej oświacie.

Celem badawczym rozprawy jest odnalezienie odpowiedzi na pytanie” :Czy można – a jeśli tak, to jak? – Zarządzać wiedzą w polskiej oświacie”. Rozwiązanie tego problemu jest możliwe poprzez zoperacjonalizowanie koncepcji zarządzania wiedzą w ujęciu systemowym, to znaczy w takim, w którym zastosowanie pewnych sposobów wyjaśniania rzeczywistości i jej usprawniania będzie miało znaczenie uniwersalne – dla całego systemu oświaty.

Realizacja ww. celu zdeterminowała sformułowanie następujących czterech pytań badawczych i wynikających z nich hipotez, które przedstawiono  poniżej w układzie macierzowym:

Pytania badawcze	Hipotezy badawcze
1. Czym jest wiedza (rozumiana jako zasób strategiczny) w systemie oświaty?	1. Wiedza może być traktowana jako zasób systemu oświaty.
2. Na czym polega zarządzanie tym zasobem i jakie instrumenty i narzędzia można wykorzystać w tym celu?	2. Istnieje możliwość opracowania aparatu pojęciowego, który opisywałby istotę zarządzania wiedzą w systemie polskiej oświaty.
3. Jak zarządza się wiedzą w instytucjach tworzących polski system oświaty?	3. Procesy zarządzania wiedzą w polskiej oświacie są zróżnicowane ze względu na rodzaj instytucji.
4. Jak decydenci w polskiej oświacie mogą usprawnić zarządzanie wiedzą w podległych im instytucjach?	4. Opracowanie aparatu pojęciowego służącego opisowi zarządzania wiedzą oraz dokonanie diagnozy stanu zarządzania wiedzą w polskiej oświacie umożliwi opracowanie wytycznych dla wdrożenia strategii zarządzania wiedzą w polskiej oświacie, które mogą zastosować decydenci.

Przedmiotem badań niniejszej pracy jest system oświaty w Polsce. Zakres czasowy obejmuje lata 2006-2008 lecz wykorzystano także dane historyczne w celu ukazania kontekstu i tendencji. W statystykach międzynarodowych „oświata” jest wyodrębniana jest jako „edukacja podstawowa, średnia, pomaturalna, nie wyższa” (ang. primary, secondary, postsecondary, non-tertiary). Praca niniejsza powstał w oparciu o grant badawczy Ministerstwa Nauki i Szkolnictwa Wyższego pt. „Zarządzanie wiedzą w polskiej oświacie – diagnoza i perspektywy rozwoju” nr 1 H02D 028 30 realizowany w latach 2006-2008. Praca niniejsza nie obejmuje swym zakresem takich zagadnień, jak prawo oświatowe oraz system awansu zawodowego nauczycieli. Koncentruje się ona na wykorzystaniu aparatu pojęciowego z nauk o organizacji i zarządzaniu do opisu i badania zarządzania zasobami wiedzy w systemie oświaty. Punktem wyjścia do rozważań i podstawową jednostką analizy jest wiedza a nie jakaś konkretna instytucja.

Zakres geograficzny badania

Zakres geograficzny badania obejmuje całą Polskę. Praca dotyczy polskiej oświaty jako całości, co nie znaczy, że w pracy niniejszej zawarte zostaną odpowiedzi na to, jak rozwiązać wszystkie problemy związane z zarządzaniem tym systemem. Problematyka zarządzania oświatą jest tak zaniedbana badawczo, że jedna praca naukowa nie jest w stanie odpowiedzieć na wszystkie najważniejsze pytania, nie wspominając o wielkiej ilości istotnych problemów badawczych o mniejszym znaczeniu. Niemniej stanowi ona krok w kierunku stworzenia systemu wiedzy (ontologii) o tym, jak zarządzać polską oświatą ze szczególnym uwzględnieniem jej zasobów intelektualnych i wyznacza kierunki dalszych badań w tym zakresie.

Struktura pracy

Praca została podzielona na trzy części.

Część pierwsza pt. „Wiedza jako zasób systemu oświaty” zawiera dwa rozdziały, w których wiedza jest przedstawiana jako zasób niematerialny i czynnik sprawczy w modernizacji polskiego społeczeństwa i gospodarki. Stąd niezbędne jest ukazanie edukacji jako jednego z filarów gospodarki opartej na wiedzy. W rozdziale pierwszym zostanie przedstawiona charakterystyka otoczenia makroekonomicznego placówek oświatowych i innych instytucji tworzących polski system oświaty.

Rozdział drugi zostanie poświecony opisowi podstawowych pojęć związanych z wiedzą rozumianą jako zasób organizacji, który jest obiektem zarządzania. Rozdziały I II służą udzieleniu odpowiedzi na pierwsze pytanie badawcze tzn.: „Czym jest wiedza (rozumiana jako zasób strategiczny) w systemie oświaty?”

Część druga pt. „Instrumenty zarządzania wiedzą w oświacie” składa się z czterech rozdziałów.

Rozdział trzeci to krótki rozdział wprowadzający przedstawiający koncepcję zarządzania w ujęciu teoretycznym.

Rozdział czwarty jest poświecony zagadnieniom związanym z uczeniem się w organizacji oraz doskonaleniem zawodowym. Ponieważ jest to szczególnie szeroka problematyka, rozdział ten nie wyczerpuje wszystkich zagadnień związanych z doskonaleniem zawodowym nauczycieli, lecz dotyczy tylko wybranych aspektów nie poruszanych dotychczas szerzej w innych pracach. Zawarto w nim wyniki badań empirycznych dotyczących ośrodków doskonalenia nauczycieli.

Rozdział piąty służy zbadaniu problematyki tworzenia i ochrony wiedzy w oświacie. W rozdziale tym dokonany został przegląd najważniejszych koncepcji dotyczących innowacyjności. Rozdział zawiera wyniki studiów literaturowych na podstawie których udało się opracować autorską typologię innowacji w oświacie. Dzięki niej decydenci posiądą szeroki i użyteczny aparat pojęciowy służący opisowi innowacyjności i ochrony wiedzy w oświacie. Zawarto tutaj także wyniki badań empirycznych przeprowadzonych wśród instytucji prowadzących badania naukowe w oświacie.

W rozdziale szóstym opisano kluczowe procesy i zagadnienia i procesy związane z zarządzaniem wiedzą w taki sposób aby ich definicje miały praktyczne zastosowanie do realiów polskiej oświaty oraz aby mogły posłużyć do konstrukcji narzędzia badawczego i przeprowadzenia badania empirycznego na ogólnopolskiej próbie badawczej. Wśród najważniejszych omawianych w tym rozdziale zagadnień należy wymienić: kodyfikację wiedzy, pomiar kapitału intelektualnego, przywództwo w zarządzaniu wiedzą oraz jakość środowiska pracy.

Rozważania zawarte w części drugiej służą odpowiedzi na drugie pytanie badawcze tzn.: „Na czym polega zarządzanie tym zasobem i jakie instrumenty i narzędzia można wykorzystać w tym celu?” Usystematyzowanie kluczowych pojęć posłużyło realizacji tego celu.

Część trzecia pt. „Diagnoza i rekomendacje w zakresie zarządzania wiedzą” składa się z dwóch rozdziałów.

W rozdziale siódmym zostały omówione wyniki badań empirycznych przeprowadzonych wśród niemal dwóch tysięcy pracowników oświaty z całej Polski. Badanie to miało na celu przeprowadzenie sondującego badania na temat stanu zarządzania wiedzą w Polskiej oświacie. Zdecydowano się na objęcie zasięgiem wszystkich pracowników oświaty w Polsce. Badania miało charakter dostępnościowy, co oznacza, że nie jest reprezentatywne dla całej populacji pracowników oświaty w Polsce, która liczy niemal 600 tys. osób pracujących w kilku rodzajach instytucji i wykonujących kilkadziesiąt rodzajów zawodów (w tym 12 nauczycielskich).

Rozdział ósmy zawiera zestaw praktycznych narzędzi oraz rekomendacji służących zarządzaniu wiedzą w oświacie. Narzędzia te można wykorzystać także jako schematy analityczne do badania stanu zarządzania wiedzą w instytucjach tworzących polską oświatę. Przedstawione narzędzia zarządzania nie wyczerpują szerokiego spektrum działań, które można podjąć w organizacjach w zakresie zarządzania wiedzą. Narzędzia te – oprócz walorów aplikacyjnych – mają za zadanie zbudowanie świadomości, że zarządzanie wiedza jest dyscypliną praktyczną.

W części trzeciej zawarte są odpowiedzi na trzecie i czwarte pytanie badawcze tzn.:

1. Jak zarządza się wiedzą w instytucjach tworzących polski system oświaty?
2. Jak decydenci w polskiej oświacie mogą usprawnić zarządzanie wiedzą w podległych im instytucjach?

W zakończeniu pracy zawarto omówienie ogólnych wniosków wraz z rekomendacjami i przedstawieniem perspektyw rozwoju zarządzania wiedzą w oświacie.

Podziękowania

Powstanie pracy w jej obecnym kształcie nie byłoby możliwe bez cennych uwag ze strony wielu osób z którymi kontaktował się autor – zarówno ze środowiska naukowego, jaki i środowiska praktyków pracujących w oświacie. Do osób, które przyczyniły się do pomyślnego zakończenia projektu badawczego wymienić szczególnie pracowników Centralnego Ośrodka Doskonalenia Nauczycieli w Warszawie: dyrektora CODN do roku 2007: Mirosława Sielatyckiego, Katarzynę Koszewską, Ewę Kędracką, Jolantę Kubacką-Mróz, Marzenę Owczarz, Bogusławę Kalinowską, Witolda Kołodziejczaka. Ogólnopolskie badanie empiryczne zostało przeprowadzone dzięki pomocy Marka Jastrzębskiego (Infoget.pl).

Dotarcie do szerokiego grona niemal dwóch tysięcy respondentów nie byłoby możliwe bez wsparcia i życzliwości kierownictwa wielu ośrodków doskonalenia nauczycieli i Kuratoriów Oświaty z całej Polski, którzy pomogli w upowszechnieniu ankiety wśród pracowników oświaty. Powstanie pracy w obecnym kształcie było możliwe dzięki szczególnie wnikliwym dwóm recenzjom prof. dra hab. Krzysztofa Opolskiego.